ÇEVGEN

Hindistan'da Çevgen (Polo) oynayan Babür Türkleri (1526-1858)

Batılıların Polo olarak adlandırdığı Çevgen/Çevgan/Çöğen bir Türk geleneği ve kültürüdür. "Binici Eğitimi" olarak MÖ 1000'li yıllardan bu yana icra edilen "oyun", diplomatik görüşmeler, toy ve kurultaylarda eğlence amacıyla da oynanmıştı.

İskit/Saka-Türkleri binici eğitimlerini düşmanın kafatasını bir dokuma parçasına dolayıp oynamaktaydı ve bu sebeple de İskit Ecesi Tomris Hatun'un Pers hükümdarı "Büyük" Kiros'un kafasını keserek ulusunun, oğlunun ve kocasının öcünü alması simgeleşmiş oluyordu (MÖ 6.Yüzyıl).

Şimdiye dek bulunmuş en eski çevgen ekipmanı ise Uygur Türklerinin yaşadığı Doğu Türkistan'da, Turfan'da bulunmuştu; Buluntular MÖ 800'den kalmaydı. (bu tarihte "Pers-Fars" dedikleri Ahameniş/Akameniş uygarlığı henüz tarih sahnesinde yoktu!).

Firdevsi'nin yazdığı ve İran Horasan'ına hakim olan Türk Gazneli Devleti hümüdarı Sultan Mahmud'a sunduğu Şehname'de Persler ile Turanlar (Türkler) karşılıklı bir maç yapar ve tabi ki İranî gözüyle yazılan Şehname'de "acemi" denilen Türkler kazanır... Ancak Şehname'nin yanlı olarak 11.yy'da yazıldığı göz önünde bulundurulmadığı gibi bölgenin eski sakinleri olan Saka-İskitleri de Türk kavimleri olarak verilmemiştir. Oysa Şehname'deki "Turanlılar" dedikleri Alp Er Tonga'nın (Tomris/Tamar'ın da boyu) budunu olan Saka-Türkleridir.

Ayrıca İran'a hakim olan Türk Safevi Devleti döneminde de (1501-1736) oynandığı ve Türk olan Safeviler'e de "İranî" gözüyle bakıldığı da hatırlanmalı. Bu sebeple de birçok "batılı gezginin" eserinde ya da kaynaklarda Polo'nun Persliler-İranlılar-Farslar tarafından icat edildiği anlatılır. Bu tamamıyla yanlıştır.

Çevgen MÖ 1000'lerden itibaren İskit-Saka ve Hunlarla birlikte Himalayalar'dan Hindistan'a girer ve Babür Türkleriyle (1526-1858) pekişir.

Çinlilerin çevgenle tanışmaları (Hun-Türk Kağanlığından gidenlerle) Tang Hanedanlığı dönemine (618-907) rastlar ve Türkler gibi "süvarilerini" eğitmek için kullanırlar. Zaten birçok Türk gelenek ve kültürü de bu dönemde Çinliler tarafından kopya edilir; Pantolon giymek, ya da atlarının kuyruğunu bağlamak gibi...

Memluk Sarayı üzerindeki çevgen sopası tamgaları.

Selçuklu altın kutu 13.Yüzyıl - Çevgen oynayan atlılar.

Mısır ve Suriye'de egemen olan Memluk Kıpçakları (1250-1517), Selçuklu ve Osmanlı dönemlerinde de keyifle oynanan çevgen, 12.yy'da Doğu Romalı asiller tarafından da oynanır. Anna Komnini'nin Aleksiad eserinde Türk kökenli komutan Tatikios ile Aleksios'un "Tzikanistirion" denilen bir çeşit çevgen oynadıkları anlatılır. Hatta imparator attan düşüp dizini yaralar. Ayrıca Türk kadınlarının da erkekleri zorlayacak şekilde çevgen oynadığı bilinir.

Tzikanistirion adı verilen çevgen oyunu Doğu Roma'ya (Bizans'a) İran'da Türk-Part Devleti sonrası ortaya çıkan Sasani Devleti'nin (226-651) ordusunu oluşturan ve yöneten Türk asker ve atlılardan geçmiştir.

Irak'ın Kufe kenti yakınlarındaki Kerbela Çölü'nde 10 Ekim 680'de Emevi Devleti'nin 2'nci halifesi Yezid bin Muaviye tarafından Hazreti Hüseyin ve ehlibeytin (Hz. Muhammed'in ev ahalisinin) şehit edilmesi ve başının Emeviler tarafından çevgenle oynanmasından sonra Müslümanlar arasında çevgen yasaklanır ki bu yüzyıllar ve sonrasında bu durum Müslüman-Türkleri (özellikle de Türkiye'de yaşayanları) etkiler. Tabi ki attan inip yerleşik hayata geçmek de diğer etkenlerdendir.

Bir söylenceye göre göre Ahameniş hükümdarı Darius, İskender'e hakaret etmek için bir top ve çevgen sopası gönderir. Bu olay İskoçya'da "Kral Alisaunder (Alexander)" epiği ile Shakespeare'in "V.Henry" eserinde de kullanılır.

Yine de bu oyun ne İskoçya'da ne de İngiltere'de 19.yy'a kadar oynanmamıştır. 1850'li yıllarda Hindistan'a egemen olan Babür Türklerinden kopyalanıp Hindistan'ı sömüren İngilizlerin tekeline geçerek İngiltere'ye getirilir, ancak "asillerin" eğlencesi haline gelir. İngilizler Hindistan'da öğrendikleri Pulu (top) kelimesini de kendilerince kopyalayıp değiştirerek Polo yapar.

Eski Karabağ Atı - Bu at cinsi, 1747-1822 yılları arasında varlığını sürdürmüş olan Karabağ Hanlığı zamanında ehlilleştirilmiştir.

Azerbaycan Türkleri bu Türk kadim kültürüne sahip çıkarak ; Çevgân/Chovgan (Eski Karabağ Atı- spor oyunu) şeklinde 2013 yılında, UNESCO tarafından Somut Olmayan Kültürel Miras Listesi'ne ekletir. Böylece İran, Çin, Hindistan ve İngiltere'nin bu oyunun "kendilerine ait olduğu" iddialarını da boşa çıkarır.

Bu "oyun" %100 Türk geleneğidir.

Eyersiz üzengisiz "oynamak" hüner ister...

Öz kültür değerlerimize sahip çıkalım, onları ihmal etmeyelim, tanıyalım, tanıtalım...

Kaynaklar

Göktaş, Metin; ''Divanu Lügati’t-Türk’te Yer Alan ve 11. Yy.’da Türkler Arasında Oynanan Oyunlar”.

Başbuğ, Hayri; Aşiretlerimizde At Kültürü, Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı Yay., İstanbul 1986.

Türkmen, M. " Dünden Bugüne Türk Toplumlarında Çevgen / Çöğen / Çevgan /Polo Oyununa Genel Bakış Türk Dünyası Araştırmaları/Researches About The Turks All Around The World -ISSN: 0255 – 0644, Kasım-Aralık, Sayı: 183, s.: 479-492.

https://tarihvearkeoloji.blogspot.com/2015/10/polo-ya-da-cogen-cevgen.html - Semra Bayraktar.

https://www.atveinsan.com/karabakh-ati-azerbaycan-m146149.html - Karabağ Atı.

https://belleten.gov.tr/tam-metin/3561/tur - Tatikios (Türk Asıllı Bir Bizans Kumandanı).