PUDUHEPA

10 Mayıs Pazar 2026, Anneler Günü dolayısıyla...

Puduhepa, yalnızca Anadolu Hatti-Hitit tarihinin değil, bütün Anadolu tarihinin en dikkat çekici kadın figürlerinden biri. Gelin bu çok önemli tarihsel antik figürü, daha uygun bir ifadeyle ''Simge'' yi birlikte keşfedelim...

Puduhepa MÖ 1290-MÖ 1210 / Puduhepa Heykeli, Çukurova, Adana, Türkiye.

Puduhepa hakkındaki bilgiler, büyük ölçüde doğrudan kendi döneminden kalan Hitit ve Mısır kaynaklarına dayanmakta.

Kraliçe Puduhepa’nın Mısır Kraliçesi Nefertari’ye gönderdiği mektup – Hattuşa, Çorum, Türkiye.

Onun yaşamı ve faaliyetleriyle ilgili en önemli veriler, Hitit başkenti Hattuşa’da bulunan çivi yazılı tablet arşivlerinden elde edilmiş. Boğazköy kazılarında ortaya çıkarılan bu tabletler arasında diplomatik mektuplar, kraliyet fermanları, dini ritüeller, dua metinleri, hukuk belgeleri ve uluslararası antlaşmalar yer alıyor.

Kadeş Antlaşması’nın orijinal Hititçe kil tablet kopyaları, bugün İstanbul Arkeoloji Müzeleri bünyesindeki Eski Şark Eserleri Müzesi’nde sergilenmekte. Tabletler, 1906 yılında eski Hitit başkenti Hattuşa (Boğazköy) kazılarında bulunmuş.

Antlaşma, Hitit kralı III. Hattuşili ile Mısır firavunu II. Ramses arasında yapılmış. Tarih genellikle MÖ 1259 civarı olarak kabul ediliyor; bazı kaynaklarda MÖ 1269 tarihi de kullanılmakta. Bu belge, tarihin bilinen ilk büyük yazılı uluslararası barış antlaşması olarak kabul edilmekte.

Günümüzde New York’taki BM Genel Merkezi’nde, Kadeş Antlaşması’nın büyütülmüş bir kopyası sergilenmektedir.

Puduhepa'nın Mühürleri.

Bu belgelerde Puduhepa’nın yalnızca bir kral eşi olmadığı; doğrudan devlet işlerine katılan, kendi mührünü kullanan, karar veren ve diplomasi yürüten güçlü bir siyasi figür olduğu açıkça görülmekte. Puduhepa’ya ait veya onunla ilişkili mühür baskılarının önemli örnekleri bugün: Çorum Müzesi ve İstanbul Arkeoloji Müzeleri koleksiyonlarında bulunuyor.

Puduhepa hakkında bilgi veren en önemli metinlerden biri, eşi III. Hattuşili tarafından hazırlatılan ünlü “Apoloji” yani savunma metni. Bu metinde Hattuşili, nasıl tahta geçtiğini ve tanrı/tanrıçaların kendisini nasıl koruduğunu anlatırken, Puduhepa ile karşılaşmasını da ilahi bir kader olarak sunar. Böylece Puduhepa’nın yalnızca siyasi değil, kutsal meşruiyet taşıyan bir karakter olduğu anlaşılır.

Onun uluslararası etkisi ise özellikle Mısır ile yapılan diplomatik yazışmalarda ortaya çıkar. II. Ramses ile Anadolu Hitit sarayı arasında gönderilen mektuplarda Puduhepa’nın adı doğrudan geçer, hatta bazı yazışmalar onun adına yapılmaktadır. Bu durum, onun antik dünyanın en erken kadın diplomatlarının başında gelen biri sayılmasına yol açar. Ayrıca Kadeş Savaşı (MÖ 1274) sonrasında yapılan ünlü Hitit–Mısır barış antlaşmasının diplomatik sürecinde de önemli rol oynadığı anlaşılır.

Yazılıkaya Kutsal Alanı – 12 Tanrı; Hattuşa-Çorum-Türkiye.

Puduhepa’nın dini yönü hakkında bilgiler ise ritüel ve dua tabletlerinden gelir. Bu belgeler, onun tanrı kültlerini düzenlediğini, inanç sistemine ait törenleri yönettiğini ve özellikle kökleri Sümer (Kenger), Hatti (Eti) ve Akad’ a giden Anadolu Hurri-Hatti-Hitit inanç sisteminin yeniden yapılandırılmasında etkili olduğunu gösterir.

Araştırmacılar ayrıca Yazılıkaya kutsal alanındaki tanrılar düzeninin de büyük ölçüde Puduhepa dönemindeki inanç reformlarıyla bağlantılı olduğunu düşünmektedir.

Yazılıkaya’daki bu sahne aynı zamanda Anadolu’daki “12’li kutsal düzen” fikrinin çok erken örneklerinden biridir.

Bazı Hitit metinlerinde “on iki tanrılar” ifadesi gerçekten geçer. Bu durum, Yazılıkaya’daki sahnenin yalnızca sanatsal değil; aynı zamanda doğrudan teolojik bir anlam taşıdığını gösterir. Bu yüzden bilim insanları onları genellikle “Hititlerin 12 Tanrısı” şeklinde adlandırır. Bu inanç sistemi Anadolu’nun sonraki kültürlerine de temel oluşturur.

Hititleri farklı kılan çok önemli bir başka gerçeklik - Bin Tanrılı Hatti Ülkesi ifadesi…

Hititlerin inanç sisteminin olağanüstü derecede geniş ve çok katmanlı olmasından dolayı ortaya çıkar. Hititler gerçekten tam olarak “1000” ayrı tanrıya mı inanıyordu, bunu kesin olarak bilmiyoruz; ancak Hitit metinlerinde sık sık:

“Hatti ülkesinin bin tanrısı” ifadesi geçmektedir. Buradaki “bin” sayısı büyük ihtimalle gerçek matematiksel sayıdan ziyade: “sayısız”, “çokluk”, “sonsuz kutsal güç” anlamında simgesel bir anlatımdır.

Hitit dini, tek merkezli ve kapalı bir sistem değildi. Tam tersine, Anadolu’nun ve Yakın Doğu’nun farklı halklarından gelen inançların birleşmesiyle oluşmuş dev bir inanç yapısıydı. Hitit İmparatorluğu büyüdükçe:

• Hattiler,

• Hurriler,

• Luviler,

• Palalar,

• Suriyeli topluluklar,

• Mezopotamya etkileri

  
  

  aynı devlet içinde yaşamaya başladı. Her bölgenin kendine ait:

• Fırtına tanrısı,

• Güneş tanrıçası,

• Bereket tanrısı,

• Dağ tanrısı,

• Irmak tini (iyesi, ruhu),

• Koruyucu yerel varlıkları vardı…

Hititler ilginç biçimde ülkelerine kattıkları halkların tanrılarını yok etmeye çalışmadılar (benzerlik…😊). Tam tersine, onları kendi panteonlarına eklediler, onurlandırdılar. (İnanç özgürlüğü ve laikliğin antik uygulamaları diyebilir miyiz ?...:). Çünkü bir tanrıyı/tanrıçayı dışlamanın o bölgenin kutsal gücüne saygısızlık olup ilgili halkın tepkisini çekeceğini düşünüyorlardı (Hazar ve Selçuklu Tuğrul bey döneminde de benzer yönetim yaklaşımlarını görürüz). Böylece imparatorluk büyüdükçe tanrı/tanrıça sayısı da sürekli arttı. Geç Hitit dönemini de göz önüne alacak olursak MÖ 1800'lerden başlayıp MÖ 700'lerde tarih sahnesine veda eden 1.100 yıllık bir devlet kültüründen bahsettiğimizi de unutmamak gerekir (Buna Hitit öncülü olan MÖ 2500 lerde ortaya çıkan Hatti (Eti) dönemini katmadığımızı belirtmek istiyorum).

Bu sistemin şekillenmesinde Puduhepa döneminin de büyük etkisi olduğu görülür. Puduhepa özellikle Hurri-Hatti-Hitit tanrılarını düzenlemeye, tanrı listelerini sistemleştirmeye ve devlet kültünü daha bütünlüklü hâle getirmeye çalışmıştır. Ancak buna rağmen Hitit dini hiçbir zaman tam anlamıyla sadeleşmemiştir; çünkü imparatorluğun yapısı zaten çok kültürlüydü.

Hititler için doğanın hemen her unsurunda kutsallık vardı: dağlar, ırmaklar, gök gürültüsü, fırtınalar, güneş, ay, bereket, savaş, ölüm, atalar kültü tanrısal güçlerle ilişkilendiriliyordu (Antik Türk Mitolojisi benzerliği)...

Bu yüzden “1000 tanrılı din” ifadesi, aslında Hititlerin: çok kültürlü, kapsayıcı, senkretik (farklılıkları kaynaştıran) inanç dünyasını anlatan güçlü bir simge-motto’dur.  Bugün bu ifade, Hitit uygarlığının Anadolu’daki kültürel çeşitliliği nasıl kendi bünyesinde topladığını gösteren en çarpıcı tanımlardan biri kabul edilir.

Bu bağlamda biz Türklerin ve Türk insanının değerleri arasında yer alan; ırkçı olmayan, farklı inançlara saygı-anlayış gösteren, merhametli, özellikle yabancılara karşı ilgili ve misafirperver, çok kültürlü ortamlara hoş görülü, devletçi, yılmaz savaşçı/savunmacı, vatansever, yaşlılara ve yaşlılar meclisine saygıda kusur etmeyen, anaerkil özünü yaklaşık 5.000 yıl öncesindeki Anadolu Hatti-Hitit kültürümüzde de bulmamız rastlantısal değildir.

Ayrıca Atatürk’ün Türk Tarih Tezi çalışmaları sırasında kendi el yazısı ile kaleme aldığı anlam yüklü notu bu tarihsel ilişkiyi çok güçlü bir anlatıyla bizlere ulaştırır; (dikkatli okuyucular bu bağlantıları kolayca keşfedeceklerdir);

“Bu memleket, dünyanın beklemediği, asla ümid etmediği bir müstesna mevcudiyetin yüksek tecellisine, yüksek sahne oldu. Bu sahne 7 bin senelik, en aşağı, bir Türk beşiğidir. Beşik tabiatın rüzgarları ile sallandı; beşiğin içindeki çocuk tabiatın yağmurları ile yıkandı. O çocuk tabiatın şimşeklerinden, yıldırımlarından, kasırgalarından evvela korkar gibi oldu; sonra onlara alıştı; onları tabiatın babası tanıdı, onların oğlu oldu; Bir gün o tabiat çocuğu tabiat oldu; şimşek, yıldırım, güneş oldu; Türk oldu. Türk budur. Yıldırımdır, kasırgadır, dünyayı aydınlatan güneştir.”

(''oğul'' eski türkçede soy anlamına da gelen hem eril hem dişil anlamda kullanılan bir sözcüktür).

Gazi Mustafa Kemal Atatürk

Bütün bu orijinal belgeler sayesinde Puduhepa, Antik Anadolu ve Yakın Doğu’nun hakkında en fazla bilgi sahibi olunan kadın figürlerinden biri hâline gelmiştir. Modern dönemde ise Hititoloji alanında çalışan bilim insanları, özellikle Hattuşa tabletlerini çözümledikçe onun gerçek etkisini daha net görüp ortaya koymuşlardır.

Bu nedenle bugün Puduhepa, yalnızca bir Hitit kraliçesi olarak değil; diplomasi, devlet yönetimi ve etkin kadın tarihi açısından dünya tarihinin en önemli Anadolu (Türk) kadınlarından biri kabul edilmektedir.

Onu özel yapan şey yalnızca bir kralın eşi olması değil; aksine, yaşadığı çağın çok ötesine geçen siyasi aklı, diplomatik gücü, dini otoritesi ve devlet yönetimindeki doğrudan etkisidir. MÖ 13. yüzyıl gibi son derece sert, savaşçı ve erkek egemen bir dünyada, bir kadının yalnızca görünür olması bile olağanüstü sayılırken; Puduhepa, devletin yönünü belirleyen merkezî kimliklerden biri hâline gelmiştir. Bu nedenle bugün o, sadece bir “Hitit kraliçesi” değil; Anadolu’da ve Anadolu’dan dünyaya kadın iradesinin, bilgeliğinin ve devlet aklının erken simgelerinden biri olarak görülür.

Puduhepa’nın hayatı, Anadolu’nun güneyindeki Kizzuwatna bölgesinde başlamıştır.

Büyük ihtimalle bugünkü Çukurova çevresinde doğmuştu. Babası önemli bir rahipti ve bu nedenle küçük yaşlardan itibaren dini eğitim alarak yetişti. Ancak bu eğitim yalnızca törensel bilgilerden ibaret değildi. Antik Yakın Doğu’da tapınaklar aynı zamanda bilgi merkezleriydi; hukuk, diplomasi, yazı kültürü ve devlet gelenekleri çoğu zaman dini kurumlarla iç içeydi. Puduhepa da böyle bir ortamda büyüdüğü için, ileride yalnızca bir saray kadını değil; düşünebilen, karar verebilen ve devlet meselelerine hâkim bir figür olarak öne çıkacaktı.

Fıraktın Kaya Kabartması - MÖ 13. Yüzyıl - Melikgazi, Kayseri, Türkiye – Bu kabartmada Hattuşili, Fırtına Tanrısı’na sunu yaparken, Puduhepa ise Tanrıça Hebat’a kutsal saçı (libation) yaparken tasvir edilir.

Bu sahne çok önemlidir; çünkü Antik Yakın Doğu’da bir kraliçenin kral ile neredeyse eşit düzeyde temsil edilmesi oldukça nadirdir. Puduhepa burada yalnızca “eş” değil, kutsal ve siyasi otorite sahibi bir figür olarak görünür. Ayrıca Puduhepa’nın kendi mühürleri ve mühür baskıları da bulunmuştur. Bu mühürlerde onun: “Büyük Kraliçe” (Tawananna), Kizzuwatna’nın kızı, tanrıların sevgilisi gibi unvanlarla anıldığı görülür.

III.Hattuşili ve Puduhepa (temsili).

Onun hayatındaki dönüm noktası, Hitit kralı III. Hattuşili ile karşılaşmasıdır.

Hitit metinlerinde bu olay sıradan bir evlilik olarak anlatılmaz. Rivayete göre Hattuşili, savaş dönüşü Lawazantiya kentinde Puduhepa ile karşılaşır ve bu birliktelik Tanrıça Šauška’nın iradesi olarak yorumlanır. Bu anlatı, Puduhepa’nın daha yaşarken yarı kutsal bir figüre dönüştürüldüğünü gösterir. Çünkü Hitit dünyasında tanrı/tanrıçaların iradesiyle birleşen kişiler, yalnızca aile kurmuş sayılmaz; devletin kaderini taşıyan ‘’kut almış’’ insanlar olarak görülürdü.

Gerçekten de öyle olmuştur. Hattuşili’nin iktidara gelişi oldukça sorunlu bir süreçti. Taht mücadeleleri, iç karışıklıklar ve hanedan krizleri yaşanıyordu. Puduhepa bu dönemde yalnızca “eş” rolü üstlenmedi; devletin meşruiyetini güçlendiren temel figürlerden biri hâline geldi. Kocasının iktidarını destekledi, tanrı/tanrıçalar adına konuştu ve hanedanın “kutsal irade” tarafından korunduğu düşüncesini yaydı. Bu yönüyle o, Antik Anadolu tarihinde siyaseti yalnızca güçle değil; inanç, meşruiyet ve kültürel birlik üzerinden biçimlendiren öncü kadınlardan biri sayılır.

Puduhepa’nın tarihe geçen en önemli yönlerinden biri diplomasi alanındaki etkisidir. Özellikle II. Ramses ile yapılan yazışmalar onun ne kadar güçlü bir devlet kadını olduğunu açıkça gösterir. 

Kadeş Savaşı sonrasında Hititler ile Mısır arasında uzun süren gerilim devam ederken, Puduhepa iki büyük imparatorluk arasında denge kurulmasında önemli rol oynadı. Tarihin ilk büyük yazılı barış antlaşmalarından biri kabul edilen Hitit–Mısır anlaşmasının diplomatik sürecinde aktif şekilde yer aldı. 

Daha da dikkat çekici olan şey, onun yalnızca perde arkasında kalmamasıdır. Kendi adına mühür kullandı, doğrudan mektuplar gönderdi ve Mısır sarayı tarafından bağımsız bir siyasi otorite gibi muhatap alındı. Antik dünyanın büyük kısmında kadınların adı bile kayda geçmezken, Puduhepa’nın uluslararası diplomasinin merkezinde görünmesi son derece sıra dışıdır.

Bu yüzden bugün birçok tarihçi onu “dünyanın ilk kadın diplomatlarından biri, belki de ilki” olarak değerlendirir.

Ancak onu büyük yapan yalnızca diplomatik başarıları değildir. Puduhepa aynı zamanda düzen kurucu bir karakterdir. Hitit İmparatorluğu çok farklı halklardan oluşuyordu; Hattiler, Hurriler, Luviler ve Suriye kökenli topluluklar aynı devlet içinde yaşıyordu. Her bölgenin ayrı tanrı/tanrıçaları, ayrı ritüelleri ve ayrı kutsal gelenekleri vardı. Bu karmaşık yapı zamanla siyasi sorunlara da dönüşebiliyordu.

Puduhepa, dini sistemi yeniden düzenleyerek ortak bir devlet kültürü oluşturmaya çalıştı. Tanrı listelerini sistemleştirdi, ritüelleri düzenledi ve farklı kültleri bir arada tutacak bir inanç çerçevesi kurmaya uğraştı. Bu, yalnızca dini değil; aynı zamanda siyasi bir reform hareketiydi. Çünkü o, ortak bir kültürün (ulus) devleti ayakta tutacağını görüyordu.

Biraz önce de belirttiğimiz gibi bu öncü girişim adeta ‘’Laiklik-İnanç Özgürlüğü’’ bağlamında Anadolu uygarlığının dünyaya kazandırdığı ilklerden biriydi.

Bu yönüyle Puduhepa, savaşçı bir hükümdardan çok, “denge kuran devlet aklı” olarak öne çıkar. Onun hikâyesinde kaba güçten ziyade bilgelik, sabır ve düzen kurma iradesi vardır. Belki de bu nedenle modern çağda yeniden keşfedildiğinde, yalnızca tarihçilerin değil; kadın tarihi araştırmalarının da dikkatini çekmiştir.

Puduhepa’nın sembolleşmesinin en önemli nedenlerinden biri de budur. O, erkeklerin yönettiği düşünülen eski çağ dünyasında görünmez kalmayı reddeden bir Anadolu kadınıdır. Karar veren, konuşan, diplomasi yürüten, inanç sistemini şekillendiren ve gerektiğinde krallarla eşit düzeyde hareket eden bir figürdür.

Bugün bile birçok toplumda kadınların devlet yönetimindeki görünürlüğü tartışılırken, yaklaşık 3200 yıl önce Anadolu’da yaşamış bir kadının böylesine güçlü bir rol üstlenmiş olması son derece dikkat çekicidir.

Bu nedenle Puduhepa, yalnızca geçmişte kalmış bir kraliçe değildir. O; bilgeliğin kaba kuvvetten üstün olabileceğini, devlet yönetiminde uzlaştırıcılığın ve kültürel zekânın önemini gösteren tarihî bir örnektir. Aynı zamanda Anadolu’nun eski uygarlıklarında kadınların yalnızca ev içi rollerle sınırlı olmadığını, gerektiğinde siyasetin, diplomasinin ve devlet aklının merkezine yerleşebildiğini kanıtlayan çok güçlü bir tarihsel figürdür.

Bugün Hattuşa tabletleri arasında onun adı okunduğunda, yalnızca bir kraliçenin değil; Anadolu’nun derin tarihinden yükselen güçlü bir kadın iradesinin sesi de duyulmuş olur.

Günümüzde ise Puduhepa’yı bilmek, onu keşfedip onun kişiliğinde tüm kadınlara verilen değeri, özü tekrar yakalamak dünyaya örnek bir Türkiye Cumhuriyeti ve Anadolu uygarlığının yeniden ışıldaması için son derece önemlidir. Ulu Önder Atatürk sayesinde bir kez daha yakaladığımız bu antik vizyonu hatırlayıp ona olanca gücümüzle tekrar sarılmanın vakti çoktan gelmiştir.

Bu makale; sevgili ve rahmetli Annem Gönül Hızlıalp ve sevgili ve değerli hayat arkadaşım, eşim Çiğdem Türkyılmaz'ın kişiliklerinde tüm kadınlarımız ve dünya kadınları için kaleme alınmıştır.