BATIDA TÜRK
Batı Kaynaklarında Türk Kimliğinin, Coğrafyasının ve Egemenliğinin İzleri: Turcia’dan Türkiye’ye”
Kadim bir kimlik olan ve Türkiye Cumhuriyeti anayasasına (2, 3, 4, 6 ve özellikle 66. maddeler) Türk Vatandaşlarının üst kimliği ve devlet ismi olarak geçen bu öz kültür kimliğimizin (Türk ve Türkiye) özellikle Selçuklu ve Osmanlı Devleti dönmelerinde Batılı kaynaklarda hanedan isimlerinden ziyade kendi özgün ismiyle anıldıklarını biliyor muydunuz ?!?
Günümüzde bazı cüretkar, cahillikten beslenen maksatlı çevrelerin bu kimliği tartışmaya açıp anayasadan çıkarma girişim ve çabaları nafiledir. Zira bu kimliğin izlerini yalnızca kendi kaynaklarımızda değil Batılı tarih kaynaklarında da bulmaktayız. Üstelik araştırıp izini sürerseniz birazdan sözünü edeceğimiz dönemlerden de eskilere gittiğini görebilirsiniz.
Şimdi gelin birlikte bakalım...
Batı Avrupa ve bazı Doğu Roma kaynaklarında Anadolu'nun Türk egemenliğine girmesinden sonra Turkia / Turquia / Turchia gibi adların kullanılmaya başladığını görüyoruz. Özellikle 12. yüzyıldan itibaren Anadolu'nun “Türklerin ülkesi” olarak algılanması belirginleşir. Batılı kronikçiler Anadolu için Terra Turcorum (“Türklerin ülkesi”) gibi ifadeler de kullanmışlardır. Türkiye adıyla ilgili akademik literatür de Batı dillerindeki Turquia/Turchia biçimlerinin 12. yüzyıldan itibaren Anadolu ve daha sonra Osmanlı egemenliğindeki bölgeler için kullanıldığını gösteriyor.
Selçuklu döneminde: II. Haçlı Seferi sırasında, 12. yüzyıl ortalarında Batılı kaynaklarda Anadolu'nun Turquia/Turchia veya Türklerin ülkesi olarak adlandırılması görülür.
Buna karşılık Anadolu Selçuklularının kendi siyasal terminolojisinde ülke için Rûm / Diyâr-ı Rûm, hanedan için de Selçuklular-ı Rûm gibi adlandırmalar kullanılıyordu. Yani “Türkiye” adlandırması esas olarak başlangıçta dışarıdan kullanılan bir adlandırmaydı.
13. yüzyılda Marco Polo ise Anadolu'yu anlatırken ünlü biçimde Turcomania adını kullanır. Bu terim özellikle Türkmenlerin yoğun bulunduğu Anadolu bölgelerini ifade eder; sonraki Avrupa haritalarında özellikle Orta ve Doğu Anadolu için Turcomania / Turkomania kullanımı uzun süre devam eder.
Osmanlı döneminde ise Batı terminolojisinde durum daha da belirgindir. Avrupa kaynaklarında Osmanlı Devleti ve coğrafyası için Turkey, Turquie, Turchia gibi adlar yaygınlaşmış; Osmanlı hükümdarı da Avrupa metinlerinde sıklıkla “the Grand Turk / le Grand Turc / Gran Turco” gibi adlarla anılmıştır. 15.–16. yüzyıl Osmanlı kaynaklarında ise devletin kendi terminolojisi daha çok Devlet-i Osmaniyye, Memâlik-i Osmaniyye, Diyâr-ı Rûm gibi biçimlerdeydi; bunun yanında bazı Osmanlı yazarlarının Osmanlı coğrafyası için “Türk ili” ifadesini kullandıkları da belgelenmiştir.
Özetle; Orta Çağ'dan itibaren Batılı kronikçiler, seyyahlar ve haritacılar, Türk siyasi hâkimiyetinin yerleşmesiyle birlikte Anadolu'yu Turkia, Turquia, Turchia, Terra Turcorum (“Land of the Turks”) ve bazı bölgelerini Turcomania/Turkomania gibi adlarla tanımlamışlardır. Selçuklu döneminde belirginleşen bu dış adlandırma geleneği, Osmanlı döneminde daha da yaygınlaşmış; Avrupa kaynaklarında Osmanlı ülkesi sıklıkla Turkey, Turquie veya Turchia, Osmanlı hükümdarı ise “the Grand Turk” gibi terimlerle anılmıştır.
Dolayısıyla “Türkiye” adının Türkiye Cumhuriyeti'nin (1923) kuruluşu ile ortaya çıkmadığını, Turcomania/Turquia/Turchia ve birazdan göreceğimiz biçimleri ile Batı kaynaklarında modern Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluşundan yüzyıllar önce kullanıldığını anlıyoruz.
Aşağıda 1500/1800'lü yıllardaki bu kaynakları bağlantıları ve görselleri ile birlikte paylaşalım...
Tarih | Haritacı / eser | Haritadaki özgün adlandırma | Önemi |
c. 1570 | Abraham Ortelius | Turcici Imperii descriptio | “Türk İmparatorluğu” ifadesi doğrudan haritanın başlığındadır. Ortelius'un Theatrum Orbis Terrarum atlasında yer alır. (Kütüphane Kongresi) |
c. 1600 | Mercator–Hondius geleneği | Turcici Imperii Imago | Kelimesi kelimesine “Türk İmparatorluğu'nun tasviri/haritası”. Osmanlı topraklarını Avrupa, Asya ve Afrika'da gösterir. (Kütüphane Kongresi) |
1636 | Hondius/Jansson | Natolia, quae olim Asia Minor | “Natolia, eskiden Asia Minor [denilen yer]”. Anadolu'nun erken modern Avrupa kartografyasındaki adlandırmasını gösterir. |
1654 | Nicolas Sanson | Empire … des Turqs / Sultan des Ottomans | Çok değerli: aynı başlıkta hem Turqs hem Ottomans kullanılır. Böylece Avrupalı haritacının “Türk” ve “Osmanlı” kavramlarını nasıl ilişkilendirdiğini doğrudan görüyoruz. (Kütüphane Kongresi) |
c. 1680 | William Berry / Sanson | The Empire of the Great Turke | İngilizce birincil kartografik belge; Osmanlı devleti doğrudan “Great Turke” imparatorluğu olarak adlandırılmıştır. (Kütüphane Kongresi) |
1719 | H. A. Chatelain | L'Empire des Turcs en Asie & en Afrique | Başlık doğrudan “Asya ve Afrika'daki Türklerin İmparatorluğu” anlamındadır. (Kütüphane Kongresi) |
1783 | John Fielding / John Cary | Turky in Europe | Özellikle güçlü bir örnek. Haritanın kendi başlığı “Turky in Europe” şeklindedir. (Kütüphane Kongresi) |
1855 | Heinrich Kiepert | Türkischen Reiches in Europa und Asien | Almanca “Avrupa ve Asya'daki Türk İmparatorluğu”. 19. yüzyılda kullanımın sürdüğünü gösterir. (Kütüphane Kongresi) |
Bu tarihi belgeler gerçeği net bir biçimde ortaya koyuyor ve belgelemek için oldukça kuvvetli bir seri oluşturuyor: Avrupa kartografyasında Osmanlı siyasal coğrafyası “Ottoman” adından ziyade, açık biçimde “Turkish/Turks” terminolojisiyle de tanımlanıyordu.
Bir sonraki adımda özellikle 1100–1500 arasına odaklanıp Türk Selçuklu Anadolu'sunun üzerinde “Turquia / Turchia / Turcomania” yazan 5–6 en eski orijinal Avrupa haritasını belgeleyelim. Asıl önemli Türk tarihsel zincirini bunlarla Selçuklu → Beylikler → Osmanlı şeklinde tamamlayabiliriz.
Burada önemli olan, Selçukluların kendi resmî adlandırmasıyla Batılıların Anadolu'ya verdiği coğrafi adı birbirinden ayırmak. Selçuklu siyasal geleneğinde ülke çoğunlukla Rûm / Bilâd al-Rûm, hanedan da Selçuklular-ı Rûm bağlamında ifade edilirken, Latin ve Batılı kaynaklarda Türklerin hâkim olduğu Anadolu için giderek Turcia/Turkia/Turchia, daha sonra Turcomania kullanılmıştır. Selçukluların ''Rûm'' kelimesini kullanmaları Roma-Doğu Roma topraklarını feth etmeleri ile ilgili bir tanımlamadan kaynaklanıyor...
1. Odo of Deuil — 1140'lar: Turcia / Turkia
En erken ve önemli belgelerden biri II. Haçlı Seferi'ne katılan Fransız keşiş Odo of Deuil (Eudes de Deuil) tarafından yazılan De profectione Ludovici VII in Orientem'dir. Odo, VII. Louis'nin 1147–1148 seferini anlatırken Anadolu'daki Türk egemenliğini doğrudan gözlemleyen bir Batılı yazardır.
Akademik literatürde, Türklerin yaşadığı Anadolu toprakları için Turkia/Turcia kullanımının 1140'larda bu Haçlı anlatısında belgelendiği özellikle belirtilir. Belleten'deki çalışma bunu Odo'nun eserinin ilgili sayfasına kadar kaynaklandırmaktadır.
2. 12. yüzyıl sonları — Latin haritada Turchia
Daha da ilginç olan kartografik kanıttır. Harvard tarihçisi Cemal Kafadar'ın çalışmasında, 12. yüzyılın sonlarında bir Latin haritasında Küçük Asya/Anadolu üzerine “Turchia” yazıldığı açıkça belirtilmektedir:
“the word ‘Turchia’ appears on a Latin map as a caption on Asia Minor”
Yani burada artık yalnızca bir seyahatname veya Haçlı kroniğinden değil, Anadolu'nun doğrudan Turchia olarak etiketlendiği kartografik kullanımdan söz ediyoruz.
3. 13. yüzyıl — Latin kaynaklarında Turcia
Kullanım Odo ile sınırlı kalmaz. 13. yüzyılda William of Rubruck ve Simon de Saint-Quentin gibi Batılı seyyah ve yazarların metinlerinde de Turcia/Turkia terminolojisine rastlanmaktadır. Bu nedenle kelimeyi tek bir kronikçinin kişisel kullanımı olarak değerlendirmek doğru değildir; bir Latin coğrafi adlandırma geleneğinin geliştiği görülmektedir.
4. Ricold of Monte Croce — 13. yüzyıl sonu: Thurchia ve Thurchimanni
Çok daha açık bir başka belge Dominiken seyyah Ricoldus de Monte Crucis (Ricoldo da Monte di Croce) ile gelir. 13. yüzyılın sonlarında Anadolu ve Yakın Doğu'yu gezen Ricold'un eserinde doğrudan: “De Thurchia et Thurchimannia” başlığı bulunmaktadır. 19. yüzyılda elyazmalarından hazırlanmış kritik baskının içindekiler bölümünde dahi bu başlık aynen korunmuştur.
Yani:
Thurchia = Türkiye/Türk ülkesi
Thurchimanni = Türkmenler
Thurchimannia = Türkmen ülkesi şeklinde birbirleriyle bağlantılı fakat her zaman tamamen aynı coğrafyayı ifade etmeyen kavramlarla karşılaşıyoruz.
5. Marco Polo — c. 1298: Turcomania
Selçuklu dönemi açısından en çarpıcı belgelerden biri kuşkusuz Marco Polo'dur.
Il Milione'nin Anadolu'yu anlatan bölümünün başlığı: “Qui divisa della Provincia di Turcomania”
yani:
“Burada Turcomania eyaleti/bölgesi anlatılmaktadır.”
Marco Polo daha sonra bölgenin başlıca şehirlerini sayar: Conia = Konya / Casaria = Kayseri / Savast = Sivas.
Dolayısıyla burada Turcomania'nın başka bir Orta Asya coğrafyasını ifade ettiğini ileri sürmek mümkün değildir: Konya, Kayseri ve Sivas açıkça bu coğrafyanın içindedir.
Filolojik açıdan son derece değerli başka bir kanıt var. Marco Polo metninin farklı elyazmalarında aynı coğrafi ad şu varyantlarla karşımıza çıkıyor:
Turcomanie – Torcomanie – Turchumannia – Turcumayne – Turchia – Turcia – Turquemanie – Turchimania – Turcomania – Turchomania.
Son olarak, Angelino Dulcert ve 1339 Portolan Haritası — Orta Çağ'ın önemli portolan haritacılarından Angelino Dulcert'in Ağustos 1339'da Mallorca'da hazırladığı bu harita, Akdeniz ve Karadeniz merkezli olmak üzere Avrupa, Kuzey Afrika ve Batı Asya'yı göstermektedir. İki parşömen yaprağından oluşan yaklaşık 75 × 102 cm boyutundaki özgün eser bugün Paris'teki Bibliothèque nationale de France, Cartes et Plans, Rés. Ge B 696 koleksiyonunda korunmaktadır.
Haritanın özellikle dikkat çekici yönü; Anadolu coğrafyasında “Turchia” adlandırmasının görülmesidir. Böylece harita, Orta Çağ Batı kartografyasında Anadolu'nun Türklerle ilişkilendirilen adlarla gösterilmesinin erken görsel örnekleri arasında değerlendirilmektedir. Harita, Anadolu Selçuklu Devleti'nin 1308'de sona ermesinden yaklaşık otuz yıl sonraki Anadolu Beylikleri dönemine aittir;
Dolayısıyla tarihsel olarak oldukça sağlam biçimde söyleyebileceğimiz şey şudur: Anadolu'nun Batılı kaynaklarda “Türkiye” anlamına gelen adlarla tanımlanması Osmanlılarla ya da Türkiye Cumhuriyeti ile başlamamıştır. Bu kullanım Anadolu Selçukluları döneminde, en azından 12. yüzyıl ortalarından itibaren belgelenmektedir.
Türkiye Cumhuriyeti'nin ilanı (1923) ile büyük Türk Halkı hanedan ismini bırakıp tekrar öz kimliğine geri dönmüştür diyebiliriz !
Kaynaklar
Book 1.indb - CEMAL KAFADAR A ROME OF ONE’S OWN: REFLECTIONS ON CULTURAL GEOGRAPHY AND IDENTITY IN THE LANDS OF RUM
Yorumlar